Specjalista ds. dostępności. Jaka jest jego rola w zespole projektowym?

30 września 2019

Jakub Dębski

Specjalista ds. dostępności
Jakub Dębski
Specjalista ds. dostępności. Jaka jest jego rola w zespole projektowym?

Gdy w projekcie pojawia się temat dostępności, pierwsza myśl to często „Houston, mamy problem”. Kto powinien się tym tematem zająć? Mamy szukać jakiegoś specjalisty? A może nasz developer albo UX designer spokojnie ogarną ten temat? Lepiej, żeby był to ktoś z zewnątrz czy może szukać kogoś w środku organizacji? Zmierzmy się z tymi pytaniami.

Na początku warto zrobić krok do tyłu i zastanowić się, czym dla mnie, dla mojego klienta, dla mojego projektu jest dostępność? Czym innym jest dostępność rozumiana jako zgodność ze standardami Web Content Accessibility Guidelines (WCAG), a czym innym jako tworzenie rozwiązań przyjaznych dla tak wielu użytkowników, jak to tylko możliwe. Czym innym jest także dostępność będąca połączeniem tych dwóch podejść. To, jak odpowiesz na to pytanie, może być kluczowe do wybrania odpowiedniego człowieka.

Start promu kosmicznego.

A zatem projekt wystartował! Chwileczkę, czy na pokładzie jest dostępnościowiec? Start projektu jest jak start rakiety: zanim wyruszysz, lepiej upewnić się, czy masz w zespole specjalistę ds. dostępności.

Badacz dostępności pracujący dla zespołu

Najczęściej specjalista ds. dostępności nie jest stałym członkiem zespołu. Pojawia się jako audytor dostępności na pewnym etapie rozwoju projektu. Ma wykonać konkretne działania, których wyniki będą następnie wykorzystywane przez zespół projektowy. Jest raczej niezależnym badaczem lub ewentualnie konsultantem wspierającym zespół.

Co dostępnościowiec może zrobić dla zespołu

Z racji swojej funkcji, audytor dostarcza zespołowi gotowe wyniki swoich analiz. Jest to najczęściej raport z audytu eksperckiego, raport z obsługi rozwiązania za pomocą technologii asystujących lub raport z testów z użytkownikami z niepełnosprawnością.

Audyt ekspercki najczęściej bazuje na standardach WCAG. Jest oceną zgodności wybranych stron, funkcji czy elementów rozwiązania z tymi właśnie standardami. Większość raportów z takich audytów posiada także listę rekomendacji, mówiących w jaki sposób usunąć konkretne problemy wynikające z niespełniania WCAG. Może być to szczególnie przydatne dla developerów, projektantów i redaktorów treści, bo jest gotową listą elementów do poprawy, razem z propozycjami rozwiązań.

Badanie za pomocą technologii asystujących, z których korzystają osoby z niepełnosprawnością, może być częścią audytu eksperckiego albo oddzielnym testem. Technologie asystujące to np. czytniki ekranu, z których korzystają najczęściej osoby niewidome. Są to specjalne programy, które głosowo przekazują informacje z ekranu, ale także umożliwiają sprawną nawigację – poprzez skróty klawiaturowe czy specjalne gesty na ekranach dotykowych. Taki czytnik to jednak tylko narzędzie – jeśli serwis czy aplikacja mają błędy dostępności, użytkownik będzie miał problem z ich obsługą, nawet korzystając z czytnika. Raport z takiego badania może być przydatny do przygotowania testów z użytkownikami, którzy także korzystają z technologii asystujących. Pozwala także porównać obsługę serwisu czy aplikacji za pomocą wielu różnych wersji programów asystujących i wybrać rozwiązania najbardziej uniwersalne.

Olbrzymi radar skierowany w stronę kosmosu.

A zatem projekt wystartował! Chwileczkę, czy na pokładzie jest dostępnościowiec? Start projektu jest jak start rakiety: zanim wyruszysz, lepiej upewnić się, czy masz w zespole specjalistę ds. dostępności.

Testy z użytkownikami z niepełnosprawnością nie bazują na standardach WCAG. Są klasycznymi testami użyteczności, tyle że w wykonaniu np. użytkowników słabowidzących, niewidomych, niepełnosprawnych ruchowo czy głuchych. Raport z takich testów pozwala spojrzeć szerzej na użytkowników rozwiązania i dostrzec problemy i potrzeby tych, którzy korzystają z czytników ekranu, nawigują tylko klawiaturą itp. Wyniki takich badań mogą być istotne dla projektantów i osób odpowiedzialnych za rozwój rozwiązania.

Specjalista ds. dostępności pracujący dla zespołu sprawdzi się zwłaszcza tam, gdzie kluczowa jest ocena stopnia dostępności.

Taka okresowa ocena jest niezbędna dla instytucji publicznych czy firm telekomunikacyjnych. Z racji obowiązującego prawa, muszą posiadać serwisy www (a w przypadku instytucji publicznych także aplikacje mobilne) zgodne ze standardami WCAG.

Ocena taka może przydać się także innym podmiotom przy okazji zmiany dotychczasowego rozwiązania na nowe. Pozwala ona bowiem oddzielić elementy dostępne, które warto zachować lub przenieść, od elementów wymagających przeprojektowania lub stworzenia od nowa.

Projektant dostępności pracujący w zespole

Drugi możliwy model współpracy ze specjalistą ds. dostępności to jego praca bezpośrednio w zespole projektowym. Oczywiście, może ona ograniczyć się do roli badacza, ale zdecydowanie lepsze efekty przynosi poszerzenie zakresu jego obowiązków o kwestie związane z projektowaniem, wdrożeniem, a czasem nawet sprzedażą rozwiązań.

Co dostępnościowiec może robić w zespole

Będąc blisko rozwiązania, specjalista ds. dostępności ma wpływ na jego rozwój, a nie tylko ocenia go pod kątem dostępności czy zgodności ze standardami. Może wspierać zespół w identyfikacji problemu, który ma być rozwiązany, poszerzając go o perspektywę użytkowników ze specyficznymi potrzebami. Może także pomóc w uwzględnianiu niepełnosprawności czy specyficznych cech (np. ograniczeń ruchowych wynikających z wieku) przy tworzeniu person do projektowania i badań produktu.

Praca w zespole projektowym umożliwia dostępnościowcom testowanie małych części tworzonego rozwiązania, od pojedynczych elementów Design Systemu, przez części makiet, po komunikaty błędów czy fragmenty kodu. To z kolei przekłada się na szybszą informację zwrotną dla osób odpowiedzialnych za te elementy, a dzięki znajomości produktu, na lepiej dopasowane propozycje rozwiązań.

Znajomość produktu umożliwia specjaliście ds. dostępności także wspieranie ogólnie pojętego “biznesu”. Dostępność uwzględniona już na poziomie projektowania i wsparta zgodnością ze standardami WCAG daje szansę na poszerzenie grupy użytkowników tworzonego rozwiązania, co jednoznacznie przekłada się na jego sukces biznesowy.

We wczesnej fazie prac na iPhonem, Apple opracowało technologię nawigacji głosowej. Tak powstał VoiceOver – pierwszy na świecie czytnik ekranu oparty na gestach. To była rewolucja i strzał w dziesiątkę, a smartfony z jabłuszkiem są nadal pierwszym wyborem wielu osób niewidomych na całym świecie.

Wiedza dostępnościowca usprawnia także kontakt z częścią klientów. Dzieje się tak choćby w przypadku instytucji publicznych, które ze względów prawnych, wymagają zgodności zamawianych produktów ze standardami WCAG, a czasem wprost stawiają warunek uczestnictwa specjalisty ds. dostępności w projekcie.

Specjalista ds. dostępności pracujący w zespole sprawdzi się zwłaszcza tam, gdzie kluczowe jest zapewnienie dostępności produktu dla jak największej liczby użytkowników.

W wielu przypadkach specyficzne potrzeby użytkowników z niepełnosprawnością są identyczne jak potrzeby osób starszych, osób korzystających z urządzeń mobilnych w niesprzyjającym oświetleniu lub hałasie czy osób posługujących się w stopniu podstawowym językiem, w jakim sformułowana jest treść danego serwisu czy aplikacji. Zarekomendowanie rozwiązań przyjaznych i dostępnych dla wszystkich tych grup może być trudne na poziomie raportu z audytu eksperckiego, jednak obecność specjalisty ds. dostępności w zespole projektowym daje taką możliwość.

Poza tymi działaniami, specjalista pracujący w zespole może również prowadzić okresowe oceny zgodności rozwiązania ze standardami WCAG. W takiej sytuacji nieco trudniej może mu być spojrzeć na produkt z pewnego dystansu potrzebnego w pracy audytora.

Najważniejsza decyzja

Specjaliści ds. dostępności nie są jednolitą grupą. Jedni czują się lepiej w roli audytora, inni w roli projektanta dostępności. Jedni posiadają „zaplecze” developerskie, inni bardziej UX-owe, a jeszcze inni bazują na własnych doświadczeniach, bo sami są osobami z niepełnosprawnością. Sam wielokrotnie zaczynając projekt w charakterze audytora, z czasem dołączałem do zespołu projektowego na stałe.
Jeśli chcesz szybko dowiedzieć się, jaki jest poziom dostępności Twojego rozwiązania, szukaj doświadczonego audytora dostępności. Nie przerażaj się tylko długą listą uwag, które znajdziesz w przygotowanym przez niego raporcie 😉

Jeśli tworzysz rozwiązanie od początku, bądź rozwijasz już istniejące, pomyśl o zatrudnieniu na stałe kogoś kto pozna Twój produkt i pomoże Ci wdrożyć jego dostępność skrojoną na miarę.

Ważne, aby w ogóle uwzględnić dostępność w projekcie i nie lekceważyć tego tematu. Można do niej dochodzić różnymi drogami i różnymi modelami organizacji pracy. Warto zatem szukać, próbować, eksperymentować. Najważniejsze, żeby zacząć!